شکل 1: دستگاه شتاب‌دهنده خطی

آشنایی با روش پرتودرمانی؛

در پرتودرمانی تنها سلول​های سرطانی تحت تاثیر قرار نمی‌گیرند

پریسا چیذری

دکتر مهدی سیلانیان طوسی متخصص رادیوتراپی، انکولوژی و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با خبرنگار سینانیوز درباره کاربرد پرتو درمانی گفت‌و‌گو کرد که در ادامه می‌خوانید.

در ابتدا تعریفی از رادیوتراپی (پرتودرمانی) ارائه دهید؟
پرتودرمانی به معنی استفاده از پرتوهای پرانرژی برای از بین بردن سلول‌های سرطانی است. در این روش ممکن است از پرتوهای اشعه ایکس، پرتو گاما (حاصل از مواد رادیواکتیو) و یا ذرات باردار نظیر الکترون استفاده شود.
پرتودرمانی چگونه باعث از بین رفتن سلول​های سرطانی می‌شود؟
همانطور که تعریف شد در پرتودرمانی از پرتوهای پر انرژی استفاده می‌شود. معمول‌ترین نوع پرتودرمانی استفاده از پرتو ایکس با انرژی بالا است. فوتون​های پرتوهای ایکس مورد استفاده در پرتودرمانی خیلی پر انرژی‌تر از پرتوهای ایکس مورد استفاده در رادیولوژی تشخیصی هستند. این فوتون‌ها در واقع مانند چاقوهای خیلی ریز عمل می‌کنند و می‌توانند با نفوذ به بافت‌ها باعث آسیب به DNA بصورت مستقیم یا از طریق ایجاد رادیکالهای آزاد شوند و از این طریق سلول را از بین ببرند.
آیا در پرتودرمانی سلول​ها و بافت​های طبیعی نیز تحت تاثیر قرار می‌گیرند؟ اگر چنین است چگونه می‌توان آن را به حداقل رساند؟
بلی. برخی از سلول​های طبیعی بدن نیز تحت تاثیر پرتو قرار می‌گیرند. اما این مسئله نباید باعث نگرانی بیماران شود. با تمهیداتی می‌توان آسیب بافتهای طبیعی را به حداقل رساند و در ضمن بیماری را ریشه کن کرد.
به طور کلی هر سلولی که از لحاظ متابولیکی فعال‌تر و سرعت
شکل 2: دستگاه سی تی سمیلاتور
تقسیم بالا‌تری داشته باشد به پرتودرمانی حساس​تر است. سلول​های سرطانی با توجه به فعالیت متابولیکی بالائی که دارند نسبت به سلول‌های بافت همبند (که آسیب به آن‌ها ممکن است باعث عوارض دیررس شود) به پرتودرمانی حساس​تر هستند و در ضمن قدرت ترمیم آسیب DNA نیز در آنان کمتر است. در پرتودرمانی با تجویز دوزهای مکرر و مقادیر کوچک در هر روز می‌توان بافت تومری را با حداقل آسیب به بافتهای طبیعی ریشه کن کرد.
حد تحمل یا مجاز بافتهای مختلف شناخته شده است. لذا متخصص رادیوتراپی با کنترل دوز دریافتی در بافت​های نرمال می‌تواند از عوارض دیررس ناخواسته پیشگیری نماید. در ضمن با روش​های نوین رادیوتراپی و با سیستم​های جدید طراحی درمان می‌توان به صورت سه بعدی پرتو را در بافت​های سرطانی متمرکز کرد و آسیب به بافت​های سالم را به حداقل رساند.
پرتودرمانی چه جایگاهی در درمان سرطان دارد؟
به صورت کلی درمان در سرطان به دو دسته کلی درمان​های موضعی نظیر جراحی و پرتودرمانی و درمان​های سیستمیک نظیر شیمی درمانی تقسیم می‌شود. گاهی ترکیبی از این روش‌ها برای کنترل سرطان ممکن است استفاده گردد.
رادیوتراپی ممکن است به عنوان تنها روش درمان برای ریشه کن موضعی سرطان یا به عنوان درمان کمکی بعد از جراحی برای پاک کردن بستر جراحی از سلولهای سرطانی باقیمانده به کار رود. در برخی موارد نیز پرتودرمانی برای کنترل علائم ناشی از تومور نظیر درد، خونریزی و به عنوان درمان تسکینی استفاده شود.
جایگاه پرتودرمانی در درمان سرطان در حال گسترش است. در حال حاضر در بسیاری از موارد می‌توان ارگان مبتلا به سرطان را به کمک پرتودرمانی حفظ کرد و نیاز به حذف کامل آن به طریقه جراحی نیست. از آن جمله حفظ حنجره در سرطانهای حنجره بخصوص مراحل اولیه؛ حفظ پستان با جراحی خیلی محدود. علاوه بر آن پرتودرمانی در سرطانهای اولیه پستان و حفظ اندام‌ها و پرهیز از قطع اندام در سرطان​های نسج نرم با کمک جراحی محدود و پرتو درمانی نام برد.
پرتودرمانی
شکل 3: طراحی پرتودرمانی به صورت سه بعدی
با کمک چه دستگاه‌ها یا روش‌هایی انجام می‌شود؟

اکثر موارد پرتودرمانی با کمک دستگاه​های پرتو درمانی با پرتودهی از خارج بدن (External beam radiotherapy) انجام می‌شود. مزیت این روش عدم محدودیت در وسعت میدان درمان و قابلیت دسترسی پرتو به هر نقطه از بدن است. معمول‌ترین این دستگاه‌ها دستگاه شتاب دهنده خطی است که می‌تواند اشعه ایکس بسیار پر انرژی تولید و آن را به بدن بیمار بتاباند. (شکل ۱)
روش دیگر پرتو درمانی پرتوهی از راه نزدیک (Brachytherapy) می‌باشد. در این روش منبع تولید اشعه در داخل تومور یا مجاور تومور در داخل حفرات بدن قرار می‌گیرد. مزیت این روش که عمدتا از مواد رادیواکتیو استفاده می‌شود تجویز دوز بالا به تومور با حداقل دوز به بافتهای سالم است. به عنوان مثال می‌توان از براکیتراپی به روش داخل حفره‌ای برای درمان سرطان رحم نام برد.
روش دیگر پرتودرمانی استفاده از رادیوایزوتوپ‌ها و بصورت سیستمیک است. معمولترین این روش استفاده از ید رادیواکتیو برای درمان سرطان تیروئید است.
انتخاب روش پرتودرمانی بستگی به نوع و موقعیت سرطان دارد. در برخی موارد از ترکیبی از این روش‌ها استفاده می‌گردد.
مراحل کار در پرتودرمانی چگونه است؟
ابتدا باید روش کلی درمان (شامل جراحی پرتودرمانی و درمان سیستمیک) طرح​ریزی شود که این بستگی به نوع سرطان و مرحله آن دارد. در این مرحله ممکن مشورت چند تخصصی با گروه‌های دیگر از قبیل گروه‌های جراحی انجام شود.
بعد از تصمیم​گیری برای پرتودرمانی قدم بعدی تعیین موقع تومور و ناحیه‌ای است که برای ریشه​کنی بیماری باید تحت تابش قرار گیرد. معمول‌ترین روش پرتودرمانی امروز روش طراحی درمان سه بعدی است. برای این کار از دستگاه سی تی اسکن مخصوص طراحی پرتودرمانی برای شبیه سازی ناحیه درمان (CT simulator) استفاده می‌شود (شکل ۲). بعد از گرفتن تصاویر سی تی اسکن از ناحیه درمان با وضعیت مشابه وضعیت درمان، این تصاویر به یک نرم افزار مخصوص طراحی درمان منتقل می‌شود.
شکل 4:پرتودهی از جهات مختلف و تعیین توزیع دوز
این نرم افزار می‌تواند تصویر سه بعدی از تومور و همچنین ارگانهای نرمال مجاور به دست دهد (شکل ۳). متخصص رادیوتراپی حدود ناحیه درمان و ارگانهای حساس مجاور را تعیین و همچنین دوز دریافتی تومور و حد تحمل ارگانهای سالم اطراف را مشخص می‌کند. سپس گروه دیگر که در فیزیک پرتودرمانی خبره هستند (شامل کار‌شناسی کار‌شناسی ارشد و دکتری) با کمک نرم افزار طراحی درمان مسئول طراحی برای پرتودهی از جهات مختلف و تعیین توزیع دوز در ناحیه درمان و همچنین ارگان​های حساس می‌باشند (شکل ۴). بعد از طراحی درمان و تائید آن توسط پزشک بیمار به اتاق درمان منتقل می‌شود.
روش​های پرتودرمانی و سیستم​های طراحی درمان به سرعت در حال پیشرفت هستند. با ارائه سیستم​های جدید‌تر در حال حاضر می‌توان دوزهای بسیار بالا‌تر از انچه قبلا قابل تصور بود به تومور تجویز کرد بدون آنکه بافت​های سالم دوز قابل توجهی دریافت کنند.
پرتودرمانی چه عوارضی ممکن است داشته باشد؟
عوارض پرتودرمانی را می‌توان به دو دسته حاد (ضمن درمان) و مزمن (دیررس) تقسیم کرد. عوارض حاد به علت تاثیر پرتو روی سلولهای سالم که قدرت تکثیر بالا دارند و همچنین عدم بافت بوجود می‌آیند. از جمله این عوارض التهاب مخاط دهان و خشکی دهان در رادیوتراپی ناحیه سرو گردن کاهش اشتها و گاهی اسهال در رادیوتراپی ناحیه شکم (به علت تاثیر رو مخاط دستگاه گوارش) و افت گلبول​های سفید در رادیوتراپی ناحیه ستون مهره‌ها نام برد. خوشبختانه این عوارض برگشت پذیر و موقتی هستند. در ضمن می‌توان با درمانهای طبی و گاهی رعایت رژیم غذایی (عموما کم حجم کم چرب و پر پروتئین) آن‌ها را کنترل کرد.
دسته دیگر عوارض که اهمیت بالاتری دارند عوارض مزمن یا دیررس هستند که عمدتا به علت تاثیر روی بافت همبند ارگان تحت تابش و تنگی عروق و فیبروز ممکن است بروز کنند. خوشبختانه با شناخت حد تحمل ارگان‌های مختلف به اشعه و همچنین روش‌های نوین پرتودرمانی احتمال بروز عوارض جدی دیررس بسیار نادر هستند.